دریاچه چیتگر با مساحت 134 هکتار در غرب شهر تهران و در اراضی منطقه 22 واقع شده است. طرح های اولیه و برنامه ریزی این دریاچه به اولین طرح جامع تهران در سال 1347 بازمی گردد. نهایتا برنامه ساخت این دریاچه در سال 1389 در دستور کار شهرداری تهران قرار گرفت و طراحی و اجرای پهنه آبی آن تا سال 1391 و آبگیری آن در سال 1392 انجام شد. در خصوص مکان یابی این دریاچه، منابع تامین آب، و اثرات زیست محیطی آن در عرصه های دانشگاهی و حرفه ای نقدهای گوناگون و گهگاه متضادی صورت گرفته است، نقدهایی که در آنها به موضوعاتی همچون تراکم بافت پیش بینی شده در طرح های جامع شهری در اطراف دریاچه، کمیت و کیفیت آب ورودی به دریاچه، و حتی موجودیت این دریاچه بر اساس توان اکولوژیک شهر تهران پرداخته می شود. با این حال، با توجه به دخالت نکردن معماران منظر پروژه در تصمیمات کلان اتخاذشده کلان شهری و مسکوت و مغفول ماندن مباحث مربوط به معماری منظر پهنه ساحلی، در این مقاله تلاش بر آن است که این تجربه و چالش های فراروی آن بررسی شود. در این مقاله دیدگاه ها و مفاهیم به کار گرفته شده در طراحی پهنه ساحلی این دریاچه بررسی می گردد. دیدگاه زیرساخت های سبز و بهره گیری از عناصر طبیعی از مهم ترین و تاثیرگذارترین مفاهیم در شکل گیری این پروژه بوده اند که همه بخش های پروژه و حتی انتخاب گونه های گیاهی را متاثر کرده اند. همچنین توجه به مفاهیم بوم شناسانه به منظور ایجاد فضای مناسبی برای حیات جانوری و ایجاد زمینه های مناسب برای رشد و نمو آنها و همچنین تماس و آشنایی کاربران با این پدیده ها و با اهداف آموزشی و اجتماعی مد نظر است. با این حال توجه به این نکته ضروری است که از نظر نگارندگان عدم آشنایی مسوولان با این مفاهیم باعث شده که بخش هایی از طرح به اهداف تعیین شده نرسد و بسیاری از ایده ها از اجرا بازبماند. در این زمینه پیشنهاد نگارندگان اجرای راهکار آموزش بیشتر با هدف آشنایی عموم مردم و مسوولان برای رفع این مشکل است.

توسعه شهرنشینی چالش های زیست محیطی بزرگی از جمله انتشارات گازهای مضر را به همراه داشته است. این امر با افزایش دما و تراکم شهری به اوج خود رسیده است. یکی از مهم ترین چالش ها جزیره گرمایی شهری (UHI) است که در مناطق شهری پرجمعیت به طور برجسته تر ظاهر می شود. در میان اجزای تشکیل دهنده مورفولوژی شهری، پهنه های آبی مانند رودخانه ها و دریاچه ها تأثیر قابل توجهی بر خنک کنندگی شهری دارند. به دلیل ویژگی­های خنک کنندگی، پهنه­های آب مانند یک فضای باز شهری بیشتر از دیگر عناصر، بر جزایر گرمایی شهری از طریق فرآیندهای تبخیر و انتقال حرارت تأثیر می­گذارند. تهران در سال­های اخیر به دلیل افزایش جمعیت با مشکلات گرمایشی شدیدی مواجه بوده است. احداث دریاچه چیتگر در تهران فرصتی قابل توجه برای بررسی اثرات خنک کنندگی آب و بهینه سازی ساختارهای شهری فراهم کرده است. در این تحقیق با نرم افزار انوی مت 4.4.5 بر اساس مطالعات انجام شده، 16 مدل ترکیبی برای مقایسه سناریوهای شهری بر اساس فرم و هندسه شهری با عوامل اقلیمی و شاخص آسایش حرارتی PET (دمای معادل فیزیولوژیک) طراحی شد. از نتایج به دست آمده مشخص شد که با احداث دریاچه چیتگر دمای محیط کاهش و رطوبت افزایش یافته است. شاخص آسایش حرارتی PET نشان داد که پس از احداث دریاچه چیتگر، آسایش حرارتی از شرایط بهتری برخوردار است. نتایج به دست آمده از سناریوی فرم شهری بهینه نشان داد که هر چه نسبت ارتفاع به عرض دره های شهری بیشتر باشد، شاخص دما و آسایش حرارتی کاهش، اما رطوبت افزایش می یابد. همچنین محل قرارگیری ساختمان­ها در جهت شمال شرقی به جنوب غربی کمترین درجه حرارت و آسایش حرارتی PET را دارد اما از رطوبت بیشتری برخوردار است.

دریاچه مصنوعی شهدای خلیج فارس (چیتگر) در شمال غرب تهران و در سال 1391 از رودخانه کن آبگیری شد. در سال 1393 کیفیت آب در تعداد 5 ایستگاه در دریاچه نمونه برداری و آنالیز شد. بر اساس داده های حاصل در آب دریاچه چیتگر میانگین سالانه عوامل دمای آب 18.4 ± 7.3oC و هدایت الکتریکی 373 ± 30 ms/cm بود. میانگین DO و TN و کلروفیل به ترتیب 7.8 ± 1.2 و 0.035 ± 0.010 میلی گرم در لیتر بود. میانگین غلظت کلروفیل a دریاچه 1.59 ± 0.81 میکروگرم بر لیتر بود. آنالیز آماری داده های حاصل نشان داد که بین ماه های مختلف در مورد عوامل سختی کل، کلروفیل آ، اکسیژن محلول، فسفات کل و سیلیس اختلاف معنی دار وجود داشت (p>0.05). شاخص سطح تروفیکی دریاچه چیتگر نسبت به فسفر وکلروفیل، مزوتروف است اما بر مبنای ارزیابی چندپارامتری شاخص های تروفیکی، این دریاچه در حد دریاچه های اولترا اولیگو تروف بود (TSI<40). از تعداد 18 گونه ماهیان شناسایی شده، 11 گونه از کپور ماهیان (Cyprinidae) و یک گونه از ماهیان بومی (Capoeta bohsei) بودند. همچنین گونه های زینتی طوطی ماهی، پیرانا، اسکار و گربه ماهی در این دریاچه صید شدند. رهاسازی کنترل نشده این ماهیان که احتمالا توسط گردشگران انجام شده، می تواند عواقب نامطلوبی از قبیل رقابت غذایی و انتقال بیماری به سایر آبزیان به همراه داشته باشد. لذا علاوه بر تعبیه سیستم پالایش آب در تصفیه خانه، ضروری است تعادل ارگانیزم های زنده دریاچه به صورت بیولوژیک کنترل گردد. در این مورد ﻣﻌﺮﻓﻲ کنترل شده ماهی شکارچی از طریق ﻣﺒﺎرزه ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳﻚ می تواند در ﺗﻮازن بیومس وگونه ای ﻣﺎﻫﻴﺎن و ﺣﻔﻆ تعادل اﻛﻮﺳﻴﺴﺘﻢ درﻳﺎﭼﻪ موثر باشد.

دریاچه مصنوعی شهدای خلیج فارس (چیتگر) در شمال غرب تهران واقع شده است و در زمستان 1391 از رودخانه کن آب گیری شده است. در تعیین سطح تغذیه گرایی از عوامل فسفات کل، نیتروژن کل، عمق دیسک سکی و کلروفیل آ استفاده شد. نمونه برداری از ستون آب به وسیله روتنر در 5 ایستگاه در پهنه آبی دریاچه انجام شد. جهت آنالیز آب از روش کار استاندارد برای آزمایش آب ارائه شده توسط انجمن بهداشت عمومی آمریکا استفاده شد. جهت تعیین تفاوت میانگین پارامترهای موردبررسی، آزمون آنالیز واریانس یک طرفه ANOVA و آزمون تفاوت زوج میانگین های دانکن در سطح اطمینان 95 درصد مورداستفاده قرار گرفت. نتایج بررسی های هیدرو شیمی آب در سال 1392-1398 نشان داد میانگین سالانه هدایت الکتریکی 65 ±,432 میکرو زیمنس بر سانتی متر، مقدار pH برابر 45/0±,79/7، حد شفافیت دیسک سی چی 9/0±, 7/3 متر اندازه گیری شد. میانگین سالانه اکسیژن محلول، نیتروژن و فسفر کل، به ترتیب برابر با 4/1±,3/8، 342/1±, 828/2 و 015/0±,041/0، میلی گرم در لیتر و کلروفیل آ 7/2±,2/5 میکروگرم در لیتر محاسبه گردید. در طی ماه های موردبررسی دمای آب بین 4/0±, 8/5 درجه تا 2/0±, 9/28 درجه سانتی گراد متغیر بود. در دریاچه چیتگر نسبت ازت به فسفر بیشتر از 30 بود و بنابراین در سال های موردبررسی فسفر نقش محدودکنندگی را در فرآیند یوتروف شدن داشته است. در طی سال های 98-1392 میانگین شاخص تغذیه گرایی (TSI) برابر 3/6±, 6/40 با دامنه 29 تا 50 بود. بر مبنای ارزیابی چند پارامتری در ابتدای آبگیری دریاچه مصنوعی چیتگر شاخص تروفیکی در حد دریاچه های اولترااولیگوتروف و طی سال های 1395 و 1396 به سطح مزوتروف نزدیک شده و بعد از تابستان 1397 شاخص تغذیه گرایی طی روند کاهشی تقریباً به تراز اولیه برگشته است. دو عامل معرفی ماهیان (شکارچی و پلانکتون خوار) و عملکرد تصفیه خانه در کاهش سطح تغذیه گرایی این دریاچه مؤثر بوده است.

این مطالعه به منظور تعیین ترکیب گونه ای و وضعیت فراوانی جمعیت ماهیان دریاچه چیتگر در مهر 1393 انجام گردید. بدین منظور تعداد 34 ایستگاه در پیکره آبی دریاچه انتخاب و نمونه برداری با تورهای گوشگیر محاصره ای و پرتابی صورت گرفت. در این مطالعه 18 گونه ماهی از خانواده های Cyprinidae (11 گونه)، Cichlidae (1 گونه)، Loricariidae (1 گونه)، Pangasiidae (1 گونه)، Serrasalmidae (1 گونه)، Poeciliidae (1 گونه)، Salmonidae (1 گونه) و Scaridae (1 گونه) شناسایی گردیدند. از بین این ماهیان فقط یک گونه ماهی بومی به نام Capoeta bohsei مشاهده شد. غالب ماهیان دریاچه را گونه های مهاجم و غیر بومی شامل تیزکولی (Hemiculter leucisculus)، مروارید ماهی قفقاز (Alburnus hohenackeri)، ماهی حوض (Carassius auratus)، کاراس وحشی (Carassius gibelio) و آمورنما (Pseudorasbora parva) تشکیل دادند. در صید با تور محاصره ای، بیشترین فراوانی را ماهیان تیزکولی با 62 درصد و مروارید ماهی قفقاز با 35 درصد ، در صید با تور گوشگیر، نیز این دو ماهی بترتیب با فراوانی 69 و 12 درصد داشتند. در نهایت در صید با تور پرتابی مروارید ماهی با 38 درصد، آمورنما با 21 درصد و تیزکولی با 17 درصد بیشترین جمعیت را در منطقه ساحلی داشته اند. کمترین فراوانی مربوط به ماهیان زینتی نظیر طوطی ماهی Parrotfish و پنگوسی Pangasius hypophthalmus بوده اند. بطورکلی بیش از 90 درصد جمعیت ماهیان از گونه های مهاجم و غیر بومی بوده است. بنابراین ممکن است، حضور ماهیان مهاجم و فقدان ماهیان شکارچی، باعث افزایش سطح تروفی دریاچه چیتگر گردد.

این پژوهش برای تعیین ساختار جمعیت، تنوع زیستی، ارتباط عوامل غیر زیستی در تغییرات زیوپلانکتون و تعیین سطح تروفی دریاچه مصنوعی شهدای خلیج فارس (چیتگر- تهران) انجام شد. نمونه برداری از زیوپلانکتون توسط Juday net در 5 ایستگاه بر اساس اشکوب دریاچه بین سالهای 1392 و 1393 انجام شد. در این مطالعه 36 گروه زیوپلانکتونی شامل بندپایان (Arthropoda) 6 جنس، آغازیان (Protozoa) 6 جنس، گردان تنان (Rotatoria) 20 جنس، کرم های لوله ای (Nematoda) 1 جنس، موی شکمان (Gastrotricha) 2 جنس و کم تاران (Oligochaeta) 1 جنس شناسایی شدند. همچنین برای اولین بار نوعی ژله ماهی آب شیرین از جنس Craspedacusta با اندازه های طولی 15-20 میلیمتر در ایران، در دریاچه چیتگر مشاهده شد. گروه گردان تنان با میانگین تراکم 61±18 عدد در لیتر زیوپلانکتون غالب دریاچه چیتگر بوده و کرم های لوله ای، موی شکمان و کم تاران، کمترین میانگین تراکم را داشتند (کمتر از 1 عدد در لیتر). میانگین تراکم سالانه زیوپلانکتون 72±18 عدد در لیتر بود. آنالیز تحلیل مولفه های اصلی (PCA) نشان داد، جنس های Trichocerca و Polyarthera از گروه گردان تنان با بیشترین بار عاملی (Loading Component)، کمترین واریانس و بیشترین تراکم را در اجتماعات زیوپلانکون به خود اختصاص دادند. براساس آنالیز تطبیق متعارف (CCA) همبستگی محسوسی بین تراکم گردان تنان با فاکتورهای محیطی مشاهده نشد. همچنین نتایج نشان داد که آب این دریاچه براساس شاخص زیستی و ساختار زیوپلانکتون در رده آب های الیگو- مزوتروف (تقریبا پاکیزه) قرار گرفته ولی امکان افزایش روند یوتریفیکاسیون در صورت عدم مدیریت و کنترل آبزیان این اکوسیستم وجود دارد.

این پژوهش با هدف برآورد ظرفیت برد اجتماعی در دریاچه چیتگر تهران و تشخیص عوامل تأثیرگذار بر آن انجام شده و برای اجرای آن از دو روش بررسی پرسشنامه ای و پژوهش دیداری استفاده شده است. 385 بازدیدکننده به پرسشنامه مرحله اول پاسخ دادند. داده های حاصل از این پرسشنامه با استفاده از آمار توصیفی تحلیل شدند. در روش پژوهش دیداری با استفاده از پاسخ های 150 بازدیدکننده منحنی هنجار اجتماعی برای دو فعالیت پیاده روی در حاشیه دریاچه و تماشای چشم انداز آن ترسیم گردید. یافته ها نشان می دهند که احساس شلوغی مکان توسط یک بازدیدکننده تحت تأثیر تعداد بازدیدکنندگان در محیط، نوع فعالیت های آنان، کاهش فاصله با سایر بازدیدکنندگان، تعداد مواجهه و دسترسی به امکانات تغییر می کند. بر اساس منحنی هنجار اجتماعی، در هنگام پیاده روی حضور بیش از 26 نفر و برای تماشای چشم انداز دریاچه بیش از 25 بازدیدکننده در دامنه غیرقابل پذیرش قرار می گیرد. تعداد بهینه بازدیدکننده در هنگام پیاده روی 9 نفر و زمان تماشای چشم انداز دریاچه 10-8 نفر است.

ماهی کپور نقره ای ماهی فیلترکننده پلانکتون بوده و 9 سال است که برای کنترل جلبک به دریاچه چیتگر تهران وارد شده است. این مطالعه در دریاچه چیتگر با هدف بررسی میزان تأثیر این ماهی روی فیتوپلانکتون های این دریاچه در فصول مختلف طی سال 1397 صورت گرفت. نمونه ها با تورهای گوش گیر، پره و پرتابی صید شدند. نتایج بررسی بر روی 51 نمونه این ماهی با طول کل 111 تا 473 و میانگین 134/6±325/8 میلی متر نشان داد که شاخص تهی بوده روده صفر درصد، میانگین طول نسبی روده 1/65±5/91 و میانگین شدت تغذیه 274/7±628/4 می باشد که به ترتیب نشانگر پرخوری، گیاه خواری و شدت تغذیه خوب این گونه می باشد. کپور نقره ای از 32 فیتوپلانکتون و 11 زئوپلانکتون تغذیه نمود و فیتوپلانکتون و زئوپلانکتون به ترتیب در روده 100 و 88 درصد افراد مشاهده شد. جنس های Synedra، Navicula، Staurastrum و Cyclotella به ترتیب با 30، 22/2، 13/8 و 12/1 درصد جمعیت فیتوپلانکتون و جنس های Bosmina و Alona به ترتیب با 84 و 7/2 درصد تعداد زئوپلانکتون غالب بودند. تغییرات فصلی در شدت تغذیه مشاهده نشد اما در غالبیت طعمه ها مشاهده گردید. جهت بهبود کیفیت آب دریاچه چیتگر، رهاسازی سالانه 20 تا 30 هزار نمونه 50 تا 100 گرمی آن پیشنهاد می گردد.

با توجه به اهمیت فعالیت بدنی و ورزش و عوامل موثر در گرایش شهروندان به ورزش، اتخاذ فضاهایی در شهر برای مشارکت ورزشی مردم ضروری به نظر می رسد. هدف این تحقیق بررسی مولفه های موثر بر مشارکت ورزشی مردم در فضاهای تفریحی-ورزشی تهران با مطالعه موردی دریاچه چیتگر بود. این ژوهش از مطالعات توصیفی تحلیلی است که از لحاظ هدف، کاربردی و از نظر جمع آوری اطلاعات به صورت میدانی صورت گرفت. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه شهروندان بالای 15 سال تهران بودند که از بین این افراد، حجم نمونه بر اساس جدول مورگان (n=384) به روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شد. برای تحلیل مولفه های موثر بر مشارکت ورزشی مردم، از پرسشنامه عوامل موثر بر گرایش افراد به فعالیت ورزشی در پارک ها (محمدی و همکاران، 1402) استفاده شد. داده های تحقیق با استفاده از آزمون تی تک نمونه و در سطح معنی داری (p<0/05) و در محیط نرم افزار spss27 آنالیز شدند. تحلیل داده ها نشان داد که مولفه های: (نیازمندی به وسایل و مکان های ورزشی، کیفیت مکان های ورزشی، کیفیت و نحوه استقرار تجهیزات و وسایل ورزشی، محیط و مکان های ورزشی مختص بانوان، توسعه امکانات ورزشی پارک، توسعه امکانات جانبی و رفاهی پارک، تبلیغات شفاهی، اطلاع رسانی به عموم و عوامل امنیتی) از عوامل اثرگذار بر مشارکت ورزشی مردم در دریاچه چیتگر تهران بودند و مولفه های نهادینه سازی ورزشی، آموزش و پرورش، تامین منابع مالی، انگیزش عمومی و عوامل روحی-روانی بر مشارکت ورزشی مردم تاثیر معنی داری نداشتند. نظر به یافته های پژوهش، پیشنهاد می شود جهت افزایش مشارکت ورزشی مردم در فضاهای ورزشی-تفریحی، توجه به ارتقاء زیرساخت های ورزشی این فضاها، امنیت و توسعه امکانات آن توجه ویژه ای شود.